Tilvitnanir hér á eftir úr ræðum þingmanna eru teknar úr Alþingistíðindum. Þær eru í réttri tímaröð:
Einar Olgeirsson, Sósíalistar:
"Það hefur verið nokkurt deiluatriði, hvert vald forseta skuli vera. Þessi ágreiningur hefur stafað af því, að erfitt hefur verið að ákveða, hvað rúmist innan ákvæða stjórnarskrárbreytingarinnar, sem gerð var 1942 og heimilaði aðeins breytingu á stjórnarskrá með þeim hætt að breyta konungdæmi í lýðveldi. Konungur hefur eftir stjórnarskrá vald til að synja staðfestingar á lögunum, en að mínu áliti – og ég held, að það sé álit allra Íslendinga, - hefur þetta vald verið einvörðungu á pappírnum, en ekki raunverulegt vald.
Það hafa verið nokkurs konar óskráð lög, að ef konungur hefði beitt þessu valdi, að neita lögunum um staðfestingu, hefði hann verið settur af, og það hefði verið litið á það sem stjórnarskrárbrot. Þjóðin fól konungi þetta vald í trausti þess, að hann notaði það ekki, og varð það því eingöngu pappírsákvæði. Þannig hefur alltaf verið gengið út frá þessu í þingræðislöndum. Konungur hafði því raunverulega ekkert annað vald en að samþykkja þau lög er frá Alþingi komu, þó að hann á ýmsum tímum eins og þegar Alþingi kemur sér ekki saman um að skipa stjórn, gæti á persónulegan hátt fengið vald eins og þjóðhöfðingi, en stjórnarskrá gerði annars ekki ráð fyrir.
Hins vegar álít ég að, að þjóðhöfðingi hins íslenzka lýðveldis þurfi að fá meira vald en konungur hafði raunverulega og verði ekki einvörðungu "toppfígúra". Þess vegna erum við á þeirri skoðun, að hann eigi að geta neitað staðfestingu á lögum, en aðeins á þann hátt, að það yrði borið undir þjóðaratkvæði. Þetta þýðir það, að forseti hefur vald til þess að skírskota lögunum undir þjóðardóm, og álít ég, að með þessu sé hóflega í sakirnar farið".
Eysteinn Jónsson, Framsóknarflokki.
"[Stjórnarskrár]nefndin vill taka það sérstaklega fram, að hún leggur til, að sá verði kosinn forseti, sem flest hefur atkvæði, í trausti þess, að þjóðin hafi þroska til þess að dreifa ekki úr hófi fram atkvæðum sínum við forsetakjör.
Ég fyrir mitt leyti lít svo á, að þegar menn vita fyrir fram, að aðeins eitt kjör á sér stað, - aðeins einu sinni kosið, - og að sá, sem flest fær atkvæðin, verður rétt kjörinn, þá ætti að mega gera ráð fyrir því, að landsmenn sameinuðu sig fyrir fram í fáa hópa um frambjóðendur til forsetakjörs, en teldu sér ekki hag né sóma í því að dreifa atkvæðunum á menn, sem litlar líkur væru til, að kæmust að. Það bæri ekki vott um mikinn þroska hjá þjóðinni, ef þannig væri á málum haldið.
Hitt væri virðulegra, að menn reyndu fyrir fram að gera sér grein fyrir kosningalíkum og fylktu sér um þá frambjóðendur sem vitanlega hefðu traust með þjóðinni".
Einar Arnórsson, dómsmálaráðherra:
"Þá mun vera ákvæði í 26. grein frumvarpsins, sem ýmsir fella sig ekki við, að lög öðlist gildi þegar í stað, þó að forseti synji þeim staðfestingar, en bera skuli þau undir þjóðaratkvæðagreiðslu, og ef meiri hluti samþykki þau ekki, þá skuli þau fallin úr gildi, annars öðlist lögin gildi, enda þótt þau hljóti ekki staðfestingu, sem sumir fella sig ekki vel við, þegar enn er óráðið, hvort lögin öðlist fullt gildi, heldur eigi að bíða, þar til þjóðaratkvæðagreiðsla hefur farið fram. Geri ég ráð fyrir að breytingatillaga komi í þá átt".
(Ekki er í fljótu bragði hægt að sjá að þessi breytingartillaga hafi nokkru sinni komið fram).
Björn Þórðarson, forsætisráðherra utanþingstjórnar (sat aldrei á þingi):
"Það er eðlilegt, að Alþingi fallist ekki á það ákvæði, að forsetinn hafi synjunarvald, því að það eru aðeins leifar af einveldistímanum.
En ég get ekki skilið, að algerlega þurfi að svipta hann hlutdeild í löggjafarvaldinu, þótt hann sé innlendur. Ég hefði getað skilið, að slíkt ákvæði væri lögfest, ef forseti væri óafsetjanlegur erfðaherra, sem væri þrýst inn í landið ef útlendu valdi, en að þjóðinni missýnist svo, að hún velji til forseta mann, sem gengi í berhögg við vilja Alþingis og hennar, - því trúi ég ekki.
Því að hvað er forseti, ef hann hlustar ekki eftir því, sem þjóðin meinar? Ef forseti synjar lagafrumvarpi staðfestingar, en það er samþykkt við þjóðaratkvæði, þá álít ég, að áreiðanlega væri nokkur ástæða fyrir hendi, til þess að Alþingi kærði þann forseta. En neitun forseta væri ekki órökstudd, ef frumvarpið næði ekki ríflegum meirihluta hjá þjóðinni".
Haraldur Guðmundsson, Alþýðuflokki:
"Ég tel, að rétt sé, að forsetinn hafi þetta synjunarvald í hendi sér, ef hann er þjóðkjörinn. Mér er ljóst, að það er rétt, sem háttvirtur framsögumaður sagði, að forseti gæti með þessu í vissum tilfellum gert lög að engu, vegna þess að lög geta verið tímabundin og ef til vill áhrifalaust að beita þeim, þegar atkvæðagreiðsla hefði farið fram að 6-7 viknum liðnum.
En það má líka taka málið frá hinni hliðinni. Lögin gætu verið búin að hafa full áhrif, áður en atkvæðagreiðsla hefði farið fram um þau meðal þjóðarinnar. Þannig má í báðum tilfellunum sýna fram á dæmi með þessu og móti. En sem sagt, eftir þá breytingatillögu gerð hefur verið á frumvarpinu af stjórnarskrárnefnd, að forsetinn skuli vera þjóðkjörinn, þá tel ég eðlilegra, að frestunarvald þetta sé í höndum forsetans en að lögin taki gildi án staðfestingar hans og hvað sem valdi hans líður, þar til þjóðaratkvæðagreiðsla hefur farið fram og þjóðin sagt álit sitt".
Brynjólfur Bjarnason, Sósíalistar:
"Þegar við nú, um leið og við flytjum æðsta valdið inn í landið og fáum það í hendur þjóðhöfðingja sem kosinn er af þjóðinni, setjum við slík ákvæði inn í stjórnarskrá okkar að hann hafi synjunarvald, þá hljótum við að gera okkur grein fyrir því, hvað við erum að gera.
Erum við að setja hér upp eitthvert form, sem hefur enga raunverulega þýðingu, eða hefur þetta praktískt gildi fyrir stjórnskipulag okkar? Ég álít að svo framarlega sem þetta væri álitið aðeins form, að forseti eigi að staðfesta lög, þá væri forsetinn alveg þýðingarlaus og þá ætti forsetinn enginn að vera, því þá þyrfti engin staðfesting forseta að koma til. Þá gæti forsætisráðherra alveg eins komið fram sem æðsti maður þjóðarinnar og undirskrifa lög frá Alþingi.
En ég hugsa mér þetta ekki þannig, að undirskrift forseta sé aðeins form, heldur sem raunverulegt vald.
En vald í höndum hvers? Það er næsta spurningin.
Ég hugsa mér þetta sem vald í höndum þjóðarinnar, þannig að það sem við erum að gera þegar við setjum þetta inn í stjórnarskrárnefnd, að lög þurfi staðfestingu forseta, sé það að við gefum umboðsmanni þjóðarinnar rétt til þess að skjóta málum undir úrskurð þjóðarinnar og afgreiðslu. Og frá þessu sjónarmiði sem stjórnarskrárnefnd leggur til, sem sé að lög sem Alþingi samþykki séu í gildi þangað til úr því hefur verið skorið við þjóðaratkvæðagreiðslu hvort þau skuli vera í gildi - ef forseti hefur synjað um staðfestingu - og þau séu þannig afgreidd frá þeim eina dómstóli, sem er viðurkenndur í þeim efnum, dómstóli þjóðarinnar.
Ef Alþingi hefur notað umboð sitt, sem það hefur fengið hjá þjóðinni, á annan veg en þjóðin hefur ætlast til, þá kemur það í ljós við þá atkvæðagreiðslu. Og frá því sjónarmiði, sem fyrir mér vakir og ég hygg, að vaki líka fyrir meiri hluta stjórnarskrárnefndar, væri það algerlega órökrétt, ef sá háttur væri hafður á, sem hæstvirtur forsætisráðherra leggur til í þessu efni. og þar sem ég tel, að þetta fyrirkomulag hafi raunverulega praktískt gildi, þá þykir mér það hafa mjög mikla þýðingu, hvað samþykkt verður á Alþingi í þessu efni. Ef forseti á að hafa rétt til þess að synja lögum um staðfestingu, þannig að þau öðlist ekki lagagildi, fyrr en þjóðin hefur samþykkt það, ef forseti synjar um staðfestingu, þá er ekki hægt að neita því að í mörgum tilfellum jafngildir þetta algeru persónulegu synjunarvaldi forseta og það var t. d. viðurkennt af háttvirtum 3. landskjörna (Haraldi Guðmundssyni) að þannig væri það í mörgum tilfellum.
Nú getur menn vitanlega greint á um það, hvort forseti eigi að hafa algert synjunarvald eða ekki og hvort hann eigi að hafa það í öllum tilfellum eða aðeins í sumum, t. d. í þeim tilfellum, þegar það mundi jafngilda algeru synjunarvaldi að fresta framkvæmd laga um t. d. 2 mánuði, og það getur átt við allra þýðingarmestu mál þjóðfélagsins. Það vald væri í höndum forseta nægilega sterkt til þess að gera hvaða ríkisstjórn, sem er, ómögulegt að starfa, svo framarlega sem því væri beitt. En ég er algerlega andvígur þeirri skoðun, sem fram kemur hjá hæstvirtum forsætisráðherra og háttvirtum 8. landskjörins þingmanns,(Pétur Magnússon, Sjálfstæðisflokk) að við ættum ekki að gera ráð fyrir, að slíku valdi mundi verða beitt, ef það væri í höndum forseta.
Skal ég minnast á það nokkrum orðum.
Háttvirtur 8. landskjörinn þingmaður lítur svo á, að forseti mundi ekki og ætti ekki að nota synjunarvald sitt, nema um lög væri að ræða, sem færu í bága við stjórnarskrá. Þar er ég á allt öðru máli, vegna þess að ég álít, að þetta synjunarvald sé allt annars eðlis en synjunarvald konungs, og það hlýtur að verða litið svo á það atriði. Ég sagði, að ég teldi, að forseti mundi nota þetta vald, þegar hann telur það málefnalega rétt og telur sig hafa málefnalega aðstöðu til þess. Háttvirtur landskjörinn 8. þingmaður spurði, hvað við væri átt með því, hvort átt væri við það, að forseti hefði rétt til þess að frumvarpi um staðfestingu sem lög, ef hann væri persónulega á móti efni frumvarpsins. Ég skal skýra, við hvað ég á með því, er ég tala um málefnalegan rétt og afstöðu forseta til þess að synja lögum um staðfestingu.
Það er í fyrsta lagi, ef hann þykist viss um, að meiri hluti þjóðarinnar sé andvígur lögunum sem Alþingi hefur samþykkt, og þau brjóti þannig í bág við þjóðarvilja. Þá álít ég að forseti hafi fullan siðferðislegan rétt til þess að neita lögum um staðfestingu og muni gera það.
En ég held líka, að slík synjun mundi geta komið til greina í mörgum öðrum tilfellum, að forseti mundi undir öðrum kringumstæðum neita lögum um staðfestingu. Ég álít, að það gætu komið fyrir tilfelli, þegar forseti væri kosinn á sama hátt og gert er ráð fyrir í stjórnarskrá, að hann gæti verið fulltrúi fyrir minni hluta þjóðarinnar, - ég tel, að þannig kjörinn forseti mundi undir ýmsum kringumstæðum geta talið skyldu sína að neita lögum, sem Alþingi hefur samþykkt, um staðfestingu, ef hann hefur aðstöðu til þess, jafnvel þó að hann á engan hátt sé vissum, að hann hafi meiri hluta þjóðarinnar á bak við sig. Og slíku valdi mundi verða beitt í hinum allra þýðingarmestu þjóðmálum".
Magnús Jónsson, Sjálfstæðisflokki:
"Það er auðvitað hægt í stjórnarskrá að setja takmarkanir fyrir þessu valdi forseta í sjálfu sér, alveg eins og Alþingi sýnist. Og ef þessi breytingartillaga verður samþykkt, þá eru þessar takmarkanir settar, sem sé, að ef ágreiningur er milli þessara tveggja aðila, Alþingis og forseta, þá sé það í raun og veru Alþingi, sem ræður. En þá er forseta eftir sem áður áskilinn réttur, sem engum öðrum í þjóðfélaginu er áskilinn, sem sé málskotsréttur, er orðið getur til þess, að hann geti orðið aðili að löggjöf samt sem áður, þannig að hann er eini aðilinn í þjóðfélaginu, sem hefur aðstöðu til þess að fella úr gildi lög, sem Alþingi hefur samþykkt.
Með þessu yrði brugðið út af þessari almennu reglu, sem annars er haldið, að lagafrumvörp verða ekki lög, nema þau séu samþykkt af Alþingi og undirrituð af forseta. Ég sé því ekki annað en þetta sé aðeins mál, sem Alþingi ákveður, og það sé ekkert í því, sem hægt sé að tala um, hvort sé sérstaklega hugsunarrétt eða hugsunarrangt.
Hér er aðeins um það að velja, hvort þingið vill efla dálítið vald forsetans eða draga úr því. – Ef maður væri í þessu sambandi að tala um "hugsunarrétt", þá gæti maður náttúrulega sagt, að forsetinn, þessi eini þjóðfélagsþegn, sem valinn er í þessa stöðu, hann hafi í sjálfu sér enga lýðræðislega afstöðu til þess að vera svo mikill aðili að löggjöf. En hann hefur þessa aðstöðu aðeins í krafti þess, að hann sé réttari fulltrúi þjóðarviljans en Alþingi.
Hann hefur rétt til þess að skjóta því undir atkvæði þjóðarinnar, hver er sá rétti þjóðarvilji í ákveðnu máli. Og þá á vilji hans ekki að ráða, fyrr en atkvæðagreiðsla hefur sýnt, hvort hann er sá rétti fulltrúi þjóðarviljans. Fulltrúar þjóðarinnar á Alþingi eiga að ráða fyrst um sinn, og forseti á að hafa rétt til þess að spyrja þjóðina um, hvort hann sé ekki raunverulegri og réttari fulltrúi þjóðarviljans, og úr því verður ekki skorið, fyrr en þjóðin samþykkir það í hverju tilfelli, að hann sé það.
En ef ekki má framkvæma lög, sem Alþingi samþykkir, en forseti synjar um staðfestingu, fyrr en búið er að samþykkja þau við þjóðaratkvæðagreiðslu, þá getur forseti gert svo til hverri ríkisstjórn ómögulegt að starfa, því að hann getur verið með einlæg málskot til þjóðarinnar. Það má kannske segja, að það geri hann ekki.
En hver veit, ef forsetinn er þannig gerður, að honum finnst Alþingi sí og æ vera með háskalega löggjöf fyrir þjóðfélagið, angurapalegar samþykktir og algerlega rangar, að því er stefnu snertir. Og þá getur forseti gert Alþingi og ríkisstjórn algerlega ómögulegt að starfa, ef hann getur með einlægum málskotum til þjóðarinnar hindrað það í margar vikur, að hægt sé að framkvæma lög, sem samþykkt hafa verið á Alþingi.
Sá er munurinn á aðstöðu forseta og konungs, að sá fyrrnefndi er kosinn af þjóðinni og fenginn þessi réttur í hendur. Samkvæmt þessari lýðveldisstjórnarskrá getur hann alltaf hindrað, að lög fái gildi, því að hann getur hindrað Alþingi í að starfa. Forseti getur hindraði lög í trássi við þjóðarviljann og allar reglur.
Ef þjóðaratkvæðagreiðsla gengur forseta í óhag og lög öðlast gildi, þá verður þetta svo hlægilegur skrípaleikur, að óhugsandi er, að nokkur forseti leyfi sér slíkt. Ef hinn kosturinn er tekinn, að láta lög öðlast gildi þrátt fyrir synjun forseta, þá getur hann ekki hindrað það nema í samræmi við þjóðarviljann.
Mér kemur því mjög á óvart, hvað margir eru með því að auka vald forsetans. Ég hélt, að Alþingi væri á þeirri skoðun, því bæri að halda því löggjafarvaldi, sem það hefur nú. Það er og hefur alltaf verið á tilfinningu allra, að Alþingi hafi eitt haft löggjafarvald. Ég vil, að það hafi það áfram. Ég álít þó ekki hægt að komast hjá að áskilja honum þennan málskotsrétt, þannig að hann geti fellt lög úr gildi, ef hann þykir réttari fulltrúi þjóðarviljans en Alþingi.
Mig furðar stórlega á , hvað háttvirtur 3. landskjörinn þingmaður lagði á það mikla áherslu í ræðu sinni, að forseti yrði áfram kosinn með meiri hluta atkvæða allra kjósenda. Ég álít, að hann megi vera kosinn með eins fáum atkvæðum og vill. Ég álít, að hann eigi að vera valdalítill og ekki sé rétt að tryggja honum þjóðarvald til að byrja með. Hann á að vera kosinn jafnvel af minnihluta kjósenda, ef þjóðin kærir sig ekki um að veita honum meiri hluta".
Jakob Möller, Sjálfstæðisflokki:
"Þetta var ástæðan fyrir því, að ég vildi breytingu á 26. grein stjórnskipunarlaganna,að mér fannst tillaga stjórnarskrárnefndar óhæf í grundvallaratriðum. Ég vil vekja athygli á því, að með þessu móti gera komið í gildi lög gagnvart hluta þjóðarinnar, sen geta svo fallið úr gildi og aldrei komið til framkvæmda gagnvart allri þjóðinni. Eins og allir vita, verða lög ekki ævinlega gild samtímis gagnvart öllum, er þau eru sett. Þau verða gild, þegar að því kemur, að einstaklingar þjóðfélagsins reka sig á þau. Þetta gæti skapað magnaðan órétt. En bráðabirgðalög, sem sett eru af stjórn eru miklu öruggari að standast þá raun - og ganga í gegnum þing - en lög, sem þing setur, kannske með litlum meirihluta, og síðan eru lögð fyrir þjóðina.
Ríkisstjórn setur ekki bráðabirgðalög um mikilsvarðandi efni, nema hún viti, að hún hafi þjóðarviljann að baki sér, og í flestum tilfellum mun ríkisstjórn koma sér saman um málið við leiðtoga þingflokkanna. Um þau bráðabirgðalög, sem sett eru af ríkisstjórn, gildir því allt annað en lög, sem eru e. t. v. sett af minni hluta þings.
Ég get látið þetta nægja um fyrstu afstöðu mína gagnvart 26. grein. En svo, þegar komið var kapp í málið, þá fór ég að athuga, hvað við því yrði gert. Það, sem nú er um deilt, er ekki það, hvað ákvæðin séu óhentug, heldur um valdsvið forseta. Þá minntist ég þess, að við ætluðum að komast hjá öllum deilum um slíkt og þóttumst tryggja það með stjórnarskrárlögum 16. des. 1942. Við þóttumst tryggja, að við færum ekki í hár saman út af einstökum atriðum, með því að ákveða, að óheimilt væri að gera nokkrar breytingar á stjórnarskrá aðrar en þær, sem beinlínis leiddi af því, að konungsvaldið væri tekið inn í landið.
Það er óheimilt að gera aðrar breytingar en þær, sem beinlínis leiðir af því, að konungsvaldið er flutt inn í landið. Með þessu héldum við, að við værum búnir að tryggja, að ekki yrðu háðar deilur um einstök atriði stjórnarskrárinnar á þessu stigi. Og hvað þýðir það? Það þýðir, að við verðum að gera okkur grein fyrir, hvað er óhjákvæmilegt".
Eysteinn Jónsson, Framsóknarflokki:
"Nú eru eflaust til hér á landi nokkuð ólíkar skoðanir um það, hvernig forseti ætti að starfa. Sumir vilja e. t. v., að hann sé valdamikill stjórnmálaleiðtogi. Aðrir álíta,að forsetinn eigi að vera þjóðhöfðingi, eins konar sameiningartákn þjóðarinnar, en skuli blanda sér sem minnst inn í stjórnmáladeilur.
Hvað sem þessu líður, getum við ekki gengið frá þessari stjórnarskrá öðruvísi en þannig, að forseta sé ætlað þjóðhöfðingjastarfið, en ekki stjórnmálaleiðsögn.
En hvað sem því líður, þá get ég ekki fallist á, að sérstaka nauðsyn beri til að setja nú inn í stjórnarskrá ákvæði um stöðvunarvald eða eftirlit með störfum Alþingis, en á nauðsyn þess hafa nokkrir háttvirtir ræðumenn lagt áherslu. Ég vil benda mönnum, að Alþingi hefur starfað áratugum saman án þess að hafa yfir sér nokkurt stöðvunarvald og án þess að það hafi þurft að hafa nokkurn sérstakan gæslumann yfir sér. Við höfum fram að þessu áreiðanlega ekki óskað eftir því, að slíkt eftirlit væri til. Þess vegna virðist mér undarlegt, að menn skuli nú ræða þetta mál eins og sérstök nauðsyn sé á því að setja hemil á Alþingi í sambandi við löggjafarstarfið. Það stappar nærri, að sú skoðun gægist fram, að eitthvert óhapp gæti skeð, ef inn í stjórnskipunarlögin nýju komi ekkert verulegt stöðvunarvald, sem væri í höndum forsetans. En ég vil leggja áherslu á, að þetta stöðvunarvald hefur í rauninni alls ekki verið til. Og ég fyrir mitt leyti tel ekki nauðsyn á að skapa stöðvunarvald fyrir forsetann, eins og málum er háttað hér hjá okkur, og skal ég færa frekari rök fyrir því.
Eins og ég gat um áðan, er aðeins tvær leiðir að fara um starfssvið forseta. Önnur er sú, að forseti sér stjórnmálaleiðtogi, hin, að forseti sé þjóðhöfðingi. Ef menn vilja hafa forseta stjórnmálaleiðtoga, þarf hann að hafa ekki aðeins stöðvunarvald, heldur einnig talsvert annað og meira vald. Þá þyrfti hann einnig að hafa jákvætt vald.
Sé forseti þjóðhöfðingi, er best fyrir alla, að hann blandi sér sem minnst inn í stjórnmáladeilur í landinu. Ég vil, að önnur hvor stefnan sé tekin hreinlega. Forseti okkar hlýtur að verða þjóðhöfðingi eftir þessari stjórnarskrá. Öðru verður ekki við komið nú, jafnvel þótt menn vildu. Þess vegna á hann að vera utan við stjórnmáladeilur og best, að hann hafi ekkert synjunarvald. Ef hann hefði synjunarvald í einhverju formi, þá yrði það til þess að skapa tortryggni um kjör hans og yrði til þess, að lagt yrði að honum að nota þetta vald.
Forsetakosningin yrði fremur pólitísk, án þess að það hefði nokkra jákvæða þýðingu, en kæmi deilum af staðp. Ég tel því, að best fari á því, eins og þessi stjórnskipunarlög eru byggð upp, að synjunarvaldi því, sem konungur hafði, verði sem mest beint til þjóðarinnar sjálfrar og forseti hafi í því sambandi aðeins málskotsvald, eins og stjórnarskrárfrumvarpið gerir ráð fyrir. En þá er eftir að gera því skil, hvort við viljum heldur hafa málskotsvald eins og stjórnarskráin og mþn. í stjórnarskrármálinu vildu eins og hann er í frumvarpi því, sem hér liggur fyrir, eða hvort við viljum fallast á tillögu hæstvirts forsætisráðherra að breyta málskotsvaldinu á þá lund, að lög öðlist ekki gildi, ef forseti skýtur þeim til þjóðarinnar, fyrr en þau hafa hlotið samþykki við þjóðaratkvæðagreiðslu.
Það kemur fram hjá hæstvirtum forsætisráðherra og hefur komið fram, að því er mér skilst sem aðalröksemd fyrir þessari tillögu, að það væri ótilhlýðilegt og skapaði óeðlilegt öryggisleysi að lög gætu öðlast gildi, án þess að forseti hefði undirskrifað þau, þótt ekki væri nema til bráðabirgða og menn gætu búist við því, að lög gætu öðlast gildi, án þess að forseti hefði undirskrifað þau, þótt ekki væri nema til bráðabirgða og menn gætu búist við því, að lög yrðu síðan numin úr gildi við þjóðaratkvæðagreiðslu. Í fyrsta lagi vil ég minna á það í sambandi við þá hættu, sem talað er um, ef lög öðlist gildi strax, að við höfum haft hér löggjafarþing um áratugi, án þess að nokkurt stöðvunarvald hafi komið til framkvæmda, og ég veit ekki til, að nokkur maður hafi saknað þess, að þetta synjunarvald hefur ekki verið notað.
Í rauninni eru þessi rök nægileg til þess að svara öllum þeim atriðum, sem fram hafa komið, til þess að sýna mönnum fram á, að nauðsynlegt sé að setja strangar stöðvunarvaldsskorður við löggjöf Alþingis. En þá kemur að öryggisleysinu, sem á að vera fólgið í því, að lög geti undir vissum kringumstæðum orðið felld úr gildi við þjóðaratkvæðagreiðslu. Út af þessu vil ég minna á, að í gildandi stjórnskipunarlögum eru ákvæði um að setja megi bráðabirgðalög sem síðan eru samþykkt af Alþingi. Vil ég benda á, að þetta er alveg hliðstætt því, sem hér er gert ráð fyrir, að verði um löggjöf frá Alþingi, sem forseti getur skotið til þjóðaratkvæðagreiðslu.
Háttvirtur 3. þingmaður Reykjavíkur (Jakob Möller) hélt því fram, að þetta væri ekki hliðstætt, vegna þess að um setningu bráðabirgðalaga fjölluðu bæði ríkisstjórn og forseti, og hefði stjórnin þá umboð þingsins, og með því væri tryggt að lög yrðu ekki afnumin síðar. En þessi rök fá ekki staðist, vegna þess, að það getur komið fyrir, að ríkisstjórn hafi ekki stuðning þingsins. Það er til dæmis það ástand sem við búum við í dag. Nú er þannig ástatt í landinu, að ríkisstjórn er skipuð af ríkisstjóra, vegna þess að ekki var hægt að mynda stjórn sem hefði meiri hluta þingsins að baki sér. Við sjáum, að í slíkum dæmum gæti vel farið svo, að með bráðabirgðalögum, væri gengið á móti vilja þingsins og þau yrðu felld á Alþingi. Nú munu sumir segja, að þetta sé undantekning. Og það er rétt. En ég vil þá einnig benda á, hvort það muni ekki verða alger undantekning, að forseti skjóti lögum frá Alþingi til þjóðarinnar til þess að reyna að fá þeim hnekkt, og þaðan af meiri undantekning, að þjóðin felli lög frá Alþingi.
Hvort bráðabirgðalög séu líklegri til þess að hljóta samþykki Alþingis en lög frá Alþingi að hljóta samþykki þjóðarinnar, ef þeim er til hennar skotið af forseta, um það má endalaust deila. Það fer allt eftir því, hvernig stendur á um ríkisstjórn og hversu mikinn stuðning hún hefur tryggt sér fyrir bráðabirgðalögum innan þingsins, og hins vegar hversu mikinn stuðning þingmeirihlutinn getur tryggt sér meðal þjóðarinnar með lagasetningu af sinni hálfu, ef henni yrði skotið til þjóðarinnar.
Hæstvirtur forsætisráðherra hefur lagt aðaláherslu á öryggisleysið í sambandi við málskotsvaldið, eins og meiri hluti stjórnarskrárnefndar vill hafa það, og því hef ég nú svarað. Þá vil ég taka fram að gefnu tilefni, að nefndin telur fullkomlega heimilt samkvæmt þeim stjórnskipunarlögum sem sett voru 1942, að haga synjunarvaldinu svo sem hún leggur til, og sama er að segja um breytingu þá, sem tillaga forsætisráðherra gerir ráð fyrir. Það er ekki neinn "prinsipp" munur á afstöðu ríkisstjórnarinnar og stefnu nefndarinnar í þessu efni, - það er aðeins stigsmunur.
Bæði nefndin og ríkisstjórnin eru á einu máli um, að eðlilegt sé, að synjunarvaldið sjálft sé í höndum þjóðarinnar, en ekki forsetans. Hér er aðeins ágreiningur um það, hvernig málskotsvaldi forseta skuli fyrir komið. Þess vegna finnst mér nokkuð djúpt tekið í árinni hjá hæstvirtum forsætisráðherra, þegar hann sagði, að ef ekki væri fallist á tillögu hans, væri hér ekki lengur um þingbundna stjórn að ræða, heldur þingstjórn. Mér skilst, að ef tillaga forsætisráðherra væri samþykkt, þá teldi hann með réttu hægt að tala um þingbundna stjórn. En ágreiningur hæstvirts forsætisráðherra og nefndar er einvörðungu um það, hvort lög skuli þegar öðlast gildi, þótt þeim sé skotið til þjóðarinnar, eða hvort þau eigi ekki að öðlast gildi, fyrr en þjóðaratkvæðagreiðsla hefur farið fram. Mér er ómögulegt að sjá, að á þessu tvennu sé sá reginmunur, að rétt sé í því sambandi að tala um, að aðrir vilji hallast að því að hafa þingstjórn, en hinir að því að hafa þingbundna stjórn.
Hæstvirtur forsætisráðherra segir, að ef frumvarpið væri haldið eins og það er nú, ætti að fella niður úr 2. grein stjórnarskrárfrumvarpsins, ákvæðin, sem segja, að Alþingi og forseti fari saman með löggjafarvaldið. Ekki lít ég þannig á. Mér virðist, eins og ég sagði við fyrri umræðu málsins, að þessi ákvæði í 2. grein geti staðist fullkomlega og eigi þar að vera, þó að frumvarpinu sé haldið eins og það er nú. Það er þá fyrst, að forseti á þann þátt í löggjafarstarfinu, sem ekki er þýðingarlítill, að hafa rétt til þess að skjóta lögum, sem Alþingi hefur samþykkt, til þjóðaratkvæðagreiðslu. Hver vill neita því, að sá, sem hefur þetta vald, fari með löggjafarvaldið ásamt þinginu? Þar að auki ber að taka það fram enn einu sinni, að í stjórnarskrá eru ákvæði um, að bráðabirgðalög öðlist gildi, ef forseti staðfestir þau, þótt samþykki Alþingis komi ekki til þá þegar. Þetta er einnig þýðingarmikill þáttur í löggjafastarfinu. Það væri beinlínis rangt og villandi að taka það ekki fram í 2. grein stjórnarskrárinnar, að Alþingi og forseti færu saman með löggjafarvaldið, þegar Alþingi situr ekki, auk þess sem hann hefur málskotsréttinn.
Mér finnst dálítið einkennilegt að vera að gera miklu meira úr þessu ágreiningsatriði en ástæða er til. Mér finnst síst ástæða til þess að dýpka þann skoðanamun, sem hér kemur fram. Ágreiningsefnið er ekki svo stórvægilegt, að ástæða sé til þess að blanda hér inn í deilum um undirstöðuatriði stjórnskipunarlaganna.
Ég tók það fram áðan, að það væri aðeins um tvennt að ræða um forseta, að hann yrði stjórnmálaleiðtogi eða þjóðhöfðingi. Eins og þessi stjórnskipunarlög eru byggð upp, hlýtur hann að eiga að starfa sem þjóðhöfðingi. Ég tel þess vegna óheppilegt að vera að draga forseta, sem þannig hlýtur að starfa, inn í stjórnmáladeilur að ófyrirsynju með því að ætla honum að vera sérstakur eftirlitsmaður með löggjafarstarfi þingsins, sem þó yrði í reyndinni ákaflega þýðingarlítið, en gæti fyrir fram vaxið mönnum svo í augum, að það ylli tortryggni í sambandi við val forseta. Ég tel, að tillaga hæstvirts forsætisráðherra auki verulega hættuna á þessu, og skal ég færa að því nokkur rök.
Munurinn á tillögu hæstvirts forsætisráðherra og afstöðu nefndarinnar er sá, að samkvæmt tillögu hans öðlast löggjöf ekki gildi, fyrr en þjóðaratkvæðagreiðsla hefur farið fram, ef málskot á sér stað. En nefndin vill, að löggjöfin öðlist gildi strax. Nú skulum við hugsa okkur, að þingmeirihluti teldi brýna nauðsyn á því að setja lög á Alþingi um einhver sérstök vandkvæði sem hefðu átt sér stað í atvinnulífi landsmanna og fjármálalífi. Við vitum, að í því sambandi þarf oft að gera ráðstafanir, sem verða að koma tafarlaust eða tafalítið til framkvæmda, ef þær eiga að koma að nokkru haldi. Það getur jafnvel oft verið til lítils að setja löggjöf um viss atriðið, ef það verður verulega hljóðbært að hennar sé von, áður en hún er gengin í gildi. Nú getur orðið ágreiningur um slíka löggjöf, t. d. í sambandi við vinnudeilur. Enginn vafi er á því, að hefði forseti þetta málskotsvald, sem gert er ráð fyrir í tillögu hæstvirts forsætisráðherra, hefði hann raunverulegt stöðvunarvald í þess konar málum. Málskot getur þýtt sama og synjun, jafnvel þótt lög séu samþykkt af þjóðinni. Efast nokkur um það, að þegar svona stæði á, ágreiningur væri um mál þessarar tegundar, þá mundi lögð hin þyngsta pressa á forseta af hálfu þess minni hluta í þinginu, sem væri óánægður með löggjöfina, til þess að fá málskot og þar með stöðvun á löggjöfinni?
Forseti mundi dragast inn í hinar harðvítugustu stjórnmáladeilur einmitt um viðkvæmustu málin, og aðstaða hans til þess að gegna þjóðhöfðingjastarfinu yrði miklu verri en áður, eftir að slíkt hefði komið fyrir. Nú má vera, að það vaki alls ekki fyrir mönnum, að þannig ætti að halda á málum, en það skiptir ekki máli, heldur hitt, að með þessu ákvæði væri boðið upp á, að forsetinn hefði engan frið í starfi sínu fyrir óskum og kröfum um að grípa inn í löggjafarstarfið til stöðvunar á þann hátt, sem ég hef lýst".
Einar Olgeirsson, Sósíalistar:
"Þegar við í málsþingnefndinni í stjórnarskrármálinu byrjuðum að athuga stjórnarskrárfrumvarpið, - og Sósíalistaflokkurinn á fulltrúa í nefndinni, þá fannst okkur ákvæðið um þingkjör forseta ekki rétt, vegna þess að forsetinn hefur samkvæmt stjórnarskrárfrumvarpinu svo mikið vald, - það væri þess vegna ekki eðlilegt að hafa hann þingkjörinn. Það væri mikið vald, sem forseti fengi með því, að auk þess sem hann hefur áhrif á framkvæmdavaldið, gæti hann skotið til þjóðarinnar málum til synjunar, sem Alþingi væri búið að samþykkja.
Það væri því eðlilegt að forseti væri kosinn af þjóðinni, þegar hann hefði þetta mikið vald. Ef hann væri þingkjörinn, virtist okkur eðlilegast, að hann hefði ekkert vald til þess að skjóta málum til þjóðarinnar. Það er í sjálfu sér mótsögn í því, að forseti sé kosinn af þinginu og að hann einnig hafi vald til þess að skjóta lögum sem þingið samþykkti til þjóðarinnar. Og sá forseti sem slíkt vald hefði, álitum við, að ætti að vera kosinn af þjóðinni. Ég held þess vegna, að það sé alveg gengið út frá röngum forsendum, þegar háttvirtir þingmenn tala um, að vegna þess að forseti sé þjóðkjörinn, þurfi hann að hafa meira vald. Ég vek athygli háttvirtra þingmanna á því, að meira að segja um sjálft þingræðið, sem við byggjum á, er ekki fastar að orði kveðið í þessu frumvarpi en að í 1. grein þess stjórnarskrárfrumvarps, sem hér liggur fyrir nú, er einvörðungu sagt: "Ísland er lýðveldi með þingbundinni stjórn". Það er eina orðið í frumvarpinu um þetta. Að öðru leyti eru þingræðinu engin takmörk sett í þessu stjórnarskrárfrumvarpi.
Hæstvirtur forseti var að tala um það áðan, að það væru ekki orðnar eftir nema skrautfjaðrir á forsetanum, ef hann væri sviptur þessu raunverulega synjunarvaldi, að geta hindrað, að lög gangi í gildi þannig, að þau gildi ekki sem lög, fyrr en búið væri að bera þau undir þjóðaratkvæði, með öðrum orðum, að 16. grein þessa frumvarps um, að lög og mikilvægar stjórnarráðstafanir skuli bera upp fyrir forseta í ríkisráði, og ýmis önnur ákvæði stjórnarskrár séu ekki annað en skrautfjaðrir, meðan konungurinn var. Eða hver vill halda því fram, að fundur í ríkisráði, eftir að þingið hafði komið sér saman um lög, hafi verið nokkuð annað en sjálfsagt embættisverk, sem leyst hafi verið af hendi, eins og þegar forsætisráðherra skrifar undir lög og tilskipanir?
En það eru önnur ákvæði í stjórnarskrárfrumvarpinu, sem eru sannarlega annað og meira en skrautfjaðrir, það er ákvæði 15. greinar, þar sem fyrirskipað er, að forseti lýðveldisins skipi ráðherra og veiti þeim lausn og að hann ákveði tölu þeirra og skipti verkum með þeim, - og 24. grein þar sem ákveðið er að forseti geti rofið Alþingi. og við skulum bara athuga, hvað slíkt vald þýðir, hvað það þýðir á pólitískum krepputímum, því það er á slíkum tímum, sem fyrst reynir verulega á. Við skulum hugsa okkur, hvernig fer, ef til dæmis kmeur til þess, að forseti neitar að staðfesta lög og skýtur þeim undir þjóðardóm. Venjulega eða a. m. k. mjög oft mundi ríkisstjórn, sem hefði fegnið lög samþykkt í þinginu og hefði meiri hluta þingsins á bak við sig, segja af sér, ef forseti neitaði að staðfesta slík lög, hún mundi leggja lausnarbeiðni fyrir forseta.
Ef forseti er röggsamur og duglegur maður og er viss um, að hann hafi á réttu að standa, að það hafi verið rétt af honum að láta þessi lög ganga undir þjóðardóm, - því að það yrði ekki gert út af smámálum, - þá getur forseti veitt stjórninni lausn. Og slík stjórn fær e. t. v. ekki stuðning þingsins, meira að segja kannski vantraust. Engu að síður er stjórn í landinu, - og forseti getur rofið þingið, og sú stjórn getur gefið út bráðabirgðalög. Eftir átta mánuði kemur svo Alþingi saman á ný, og það þing er kannske enn þá óþægara en hið fyrra, og forseti getur rofið þetta nýja þing. Og það eru engin takmörk fyrir því, hversu oft forseti getur rofið þingið. Þetta á sér ekki stað í nokkurri annarri stjórnarskrá. Ég vil vekja sérstaka eftirtekt á þessu, því að þegar um ákvæði stjórnarskrár er að ræða, verða þau ákvæði að miðast við einmitt það undantekningarástand, sem gert er ráð fyrir, að vart geti fyrir komið. Meðan allt gengur rólega og vel í þjóðfélaginu, þá gengur þetta af sjálfu sér. En einmitt á þeim stundum, þegar það ólíklegasta kemur fyrir, þá færist valdið eðlilega í hendur forseta. Það er því gefið mál, að forseti hefur eftir því frumvarpi sem hér er verið að setja, er sannarlega ekki verið að gera forseta íslenska lýðveldisins að valdalausum manni, - síður en svo. Hann er persóna, sem vissulega hefur mjög svo mikið vald, einmitt hvað snertir framkvæmdavaldið, að það er alveg óþarfi að bæta því ofan á að veita honum persónulegt synjunarvald.
Bókstaflega talað gæti þetta orðið þannig, eins og háttvirtur 2. þingmaður Suður Múlasýslu og framsögumaður háttvirtrar stjórnarskrárnefndar benti réttilega á, að það gæti orðið að kalla óstjórnandi í landinu. Ef t. d. forseti, sem kosinn er af t. d. 20 – 30% kjósenda og vel gæti verið harðskeyttur í skjóli þeirra manna, sem að baki honum stæðu, samþykkt lög, sem hvorki væru mjög róttæk né íhaldssöm, gæti slíkur forseti, meira að segja þó að hann hefði ekki annað vald en að geta skotið málinu til þjóðarinnar, gert stjórn, sem er á annarri skoðun, mjög erfitt að starfa. Það væri mjög slæmt fyrir þjóðina að eiga það yfir höfði sér að fá hverja atkvæðagreiðsluna af annarri.
Ef þessi forseti hefur þar að auki það vald að geta persónulega neitað þessum lögum um staðfestingu og færi til þjóðaratkvæðagreiðslu og þjóðaratkvæðagreiðsla skæri úr, gæti það orðið alveg ómögulegt fyrir stjórnina og leitt til stjórnarslita og annars slíks. Ég held því, að það sé mjög fjarri að leggja eins mikla áherslu og lögð hefur verið á það að hæstvirtum forsætisráðherra og sumum háttvirtum þingmönnum að veita forseta svo mikið persónulegt synjunarvald, ekki síst þegar hægt er að kjósa forsetann þannig, að hann sé fulltrúi algers minnihluta þjóðarinnar.
Það hefur oft komið fram í þessari umræðu, að það, væri eins og verið væri að draga eitthvað úr valdi þjóðarinnar með því, að forseti fái ekki persónulegt synjunarvald. Alþingi hlýtur alltaf að vera miklu meiri fulltrúi en forsetinn sjálfur, einkanlega ef hann er kosinn eftir þessum lögum. Forsetinn getur verið fulltrúi fyrir t. d. 5% þjóðarinnar og hinn hluti kjósenda ekki átt í honum minnstu vitund. Því fer þar af leiðandi mjög fjarri, að með því að halda fast í þetta vald, sem Alþingi hefur haft, sé verið að draga úr valdi þjóðarinnar, heldur þvert á móti. Ég trúi því ekki öðru en háttvirt deild geti samþykkt stjórnarskrána eins og hún er komin frá háttvirtri Efri deild. Hún getur verið þess fullviss, þegar hún athugar stjórnskipunarlögin eins og þau liggja fyrir, að forseti íslenska lýðveldisins hefur sannarlega óvanalega mikið vald eftir stjórnarskrárfrumvarpinu sjálfu. Og að honum skuli í viðbót við það vald, sem alltaf er valdsvið forsetans, líka vera fenginn réttur til að gera skotið máli sínu til þjóðarinnar undir þjóðaratkvæðagreiðslu, er sannarlega meira vald en við höfum rétt til að veita honum".
Jakob Möller, Sjálfstæðisflokk:
"Það er alveg rétt, sem fram kom bæði hjá háttvirtum 2. þingmanni Suður Múlasýslu, framsögumanni nefndar,(Eysteinn Jónsson) og sérstaklega háttvirtum 2. þingmanni Reykjavíkur,(Einar Olgeirsson) að með þessu frumvarpi sem nú liggur fyrir, er forsetanum fengið allmikið vald í hendur, ég vil segja að ýmsu leyti miklu afdrifaríkara vald en felst í því, að hann hefur þetta synjunarvald, - t. d. það, að nú samþykkir þingið lög, sem forseti vill ekki fallast á. Samkvæmt þessu frumvarpi getur forseti leyst þá ríkisstjórn, sem þá situr, frá völdum, tekið sér aðra stjórn og fellt þau lög úr gildi með bráðabirgðaákvæðum. Hvers vegna hefur háttvirt stjórnarskrárnefnd ekki sett undir þennan leka?
Það er bara ekkert annað en það, að þetta með synjunarvaldið hlýtur að vera aukaatriði, því að vald hans að öðru leyti er svo mikið. Hvers vegna hefur háttvirt stjórnarskrárnefnd ekki breytt þessu, takmarkað vald forsetans á ýmsum öðrum sviðum? Ég er hræddur um að það stafi af því, að ekki sé gott að ganga mjög langt í því að breyta ákvæðum stjórnarskrár, öðrum en þeim, sem beinlínis er óhjákvæmilegt að breyta vegna breytinga á stjórnskipunarlögunum".
"Háttvirtur framsögumaður nefndar sló því föstu, að það væri ekkert lýðveldi til í heimi, þar sem forsetinn hefði ótakmarkað neitunarvald. En ef forseti getur haft neitunarvald, þótt það sé takmarkað, hvar eru þá takmörkin? Ef heimilt er, að lýðveldisforseti hafi nokkurt neitunarvald, hlýtur neitunarvald hans einnig að mega vera algert. Takmörk milli hins algera og ekki algera verða þar trauðla fundin, þó könnuð væri skipun flestra lýðvelda í þessu efni. Það getur þess vegna ekki verið óhjákvæmileg afleiðing af flutningi þessa æaðsta valds inn í landið, að setja þurfi synjunarvaldinu ný takmörk. Og hér er í rauninni verið að svipta forseta neitunarvaldinu og fá það þjóðinni einni.
Nú hafa nefndarmenn talað um þetta mál mjög í þeim anda sem hér væri frambúðarskipulag ákveðið. En ég skoða þessa stjórnarskrá, sem hér er verið að koma sér saman um, sem bráðabirgðafyrirkomulag. Þess vegna er alveg óþarft að fara að deila um, hvort þetta sé heppilegasta skipulagið í framtíðinni eða ekki. Það getur ekki verið svo mögnuð hætta á í bili, að forseti misbeiti valdi sínu. "Traditionen" hefur verið sú, að þjóðhöfðinginn hefur haft þetta neitunarvald, en aldrei notað það síðastliðna áratugi. Sú "tradition" verður sterk, a. m. k. í fyrstu. Við höfum veitt innlendum þjóðhöfðingja þetta synjunarvald óskorað s.l. þrjú ár og ekki komið að sök. Næstu 2 – 3 árin mætti það haldast og væri áhættulaust. Framsögumaður nefndar sagði, að í rauninni færi því fjarri, að æskilegt væri, að forseti hefði nokkurt synjunarvald. Þá væri talsvert öðru máli að gegna, ef það væri lagt til. Þá hefði ég fyrst og fremst ekki rekið mig á þetta, að lög, sem eiga að fá gildi án samþykkis forseta, geta orðið felld úr gildi eftir 2 – 3 mánuði. Þá hefði ég e. t. v. fallist á, að nefndin hefði athugað málið og kynni að hafa valið rétt. En það er nefndin sem hefur sett þetta synjunarákvæði í frumvarpið og virðist þó sjálf telja það óþarft eða óheppilegt. Það er hún, sem hefur gefið forsetanum þetta ægilega vald. Hvers vegna vildi hún gefa honum það?
Á það var drepið, að ein afleiðingin af valdi forseta væri sú, að hann gæti skipað stjórn, sem hefði ekki meiri hluta þings bak við sig, og gefið út bráðabirgðalög. Stjórnarskrá gerir ekki beint ráð fyrir þessu. En hvers vegna takmarkar nefndin ekki vald foresta til þessa alls, ef það er hættulegt vald? Hver vegna tekur nefndin þetta eina og lítilvæga atriði út úr og setur valdi forseta skorður þar? Mér finnst það alveg óskiljanlegt, þar sem þetta er hreint aukaatriði í samanburði við aðalatriði forsetavaldsins. Einungis gagnvart þegnunum getur það ráðið miklu misrétti. Lög, sem standa stutta stund, ná þá til sumra, en ekki til annarra, og slíkt aflagi í löggjör er gersamlega óviðunandi".
Ólafur Thors, Sjálfstæðisflokki:
"Í öðru lagi er ljóst, að með fullum synjunarrétti konungs hefði forsetinn fengið miklu meira vald en konungur. Þess vegja tel ég heimilt að breyta þessu, þótt ekki sé leyfilegt að breyta öðru en því, sem leiður af flutningi hins æðsta valds inn í landið. Svo má deila um, hvort valdið, sem forseta er ætlað, sé ekki samt sem áður ólíkt meira en konungsins var, því að það er rétt, sem háttvirtur 3. þingmaður Reykjavíkur sagði, að um um marga áratugi hefur konungur aldrei beitt synjunarvaldi sínu né heldur hinn íslenski handhafi konungsvalds síðustu ára. En í aðstöðu hans, sem byggir á "tradition" konungsvaldsins, og aðstöðu þjóðkjörins formanns er svo mikill munur, að orð háttvirts 3. þingmanns Reykjavíkur um órbreytta "tradition" geta ekki átt við.
Þó að það sé rétt, að sú skipun sem hér er gerð, þurfi ekki að verða til langframa, hygg ég, að erfitt þyki síðar að breyta mjög valdsviði forseta úr því, sem nú verður ákveðið. Þegar þingmaður telur ekki hægt að finna nein takmörk milli þess, sem kalla má "partielt" synjunarvald í lýðveldi og algert synjunarvald, veit ég ekki, hvort menn hefðu talið það algert brot á stjórnarskránni frá 1942, þótt forseta hefði verið veitt synjunarvald það í raun og veru, sem konungur hafði í orði kveðnu. En tæplega hefði slík efling synjunarvalds verið í anda þeirrar stjórnarskrár. Það vakti ekki fyrir þingmönnum 1942 að veita forseta slíkt úrslitavald, sem þetta gæti oft reynst, meira vald en forseti hefur í nokkru lýðveldi heims".
Björn Þórðarson, forsætisráðherra:
"Ég fellst ekki á, að forseti muni nokkru sinni beita valdi sínu eftir persónulegum skoðunum né láta tilfinningar sínar ráða í málum. Ég get ekki ætlað, að hér verði nokkurn tíma forseti, sem það gerði, hedlur mundi brátt skapast "tradition" forsetavaldsins og sérhver forseti fara nokkuð eftir henni og að öðru leyti eftir meginreglum, sem eigin geðþótti yrði fortakslaust að lúta. Það gæti ögrað tilfinningum forsetans, þegar hann væri sannfærður um, að frá þingræðislegur sjónarmiði, frá sjónarmiði þjóðarinnar, þá ættu lög ekki að ná fram að ganga, fyrr en þjóðin samþykkti, - þá ögraði það honum að beita hinu valdinu, sem ég tel of mikið vald, að rjúfa þing að eigin vild. Það vald óskaði ég að stjórnarskrárnefnd hefði takmarkað, því að í sambandi við þingrof er heimilaður ískyggilega langur frestur á því að Alþingi komi saman til fundar. Þetta er gamalt ákvæði frá þeim tíma, þegar illar samgöngur voru hér og ekki þótti hættandi á að fastbinda, að Alþingi skyldi koma saman við næsta litlum fyrirvara.
Háttvirtur framsögumaður lét mikið yfir því, að forsetinn mundi eiga slæma ævi oft og tíðum af því, ef á bak við hann stæði kannske lítill þjóðarvilji, þ. e. a. s., hann hefði verið kosinn með litlu atkvæðamagni og að hann mundi þá verða pressaður til að gera þetta eða hitt. Það getur vel skeð, og ég efast ekki um, að einhvern tíman komi til þess að þingið og forsetinn hafi mismunandi skoðanir á málum. En við verðum að reikna með því, að forsetinn verði alltaf meðal fremstu manna í þessu þjóðfélagi og að hann beiti valdi sínu í samræmi við þjóðarvilja, þannig, að hann fari rétt með umboð sitt".
Eysteinn Jónsson, Framsóknarflokki:
"Það er fyrst varðandi háttvirtan 3. þingmann Reykjavíkur. Hann heldur fast við það, að óheimiklt sé að breyta ákvæðum stjórnarskrár um synjunarvaldið, og vitnar í því efni til stjórnarskrárbreytingar frá 16. desember 1942. Þar segir svo, með leyfi hæstvirts forseta:
"Þó er óheimilt að gera með þessum hætti nokkrar aðrar breytingar á stjórnarskránni en þær, sem beinlínis leiðir af sambandsslitum við Danmörku og því, að Íslendingar taka með stofnun lýðveldis til fullnustu í sínar hendur æðsta vald í málefnum ríkisins."
Þegar lýðveldi er stofnað í stað konungdæmis, þarf að ráðstafa synjunarvaldi konungs. Hins vegar er ekkert, sem heimtar það, að synjunarvaldið gangi til forseta eins. Þess vegna er sú breyting á fyrirkomulagi synjunarvaldsins, sem nefndin fylgir, alveg heimil samkvæmt stjórnskipunarlögum frá 16. desember 1942.
Bæði hæstvirtur forsætisráðherra og háttvirtur 3. þingmaður Reykjavíkur (Jakob Möller) bentu á, að þótt breytingartillögur þeirra yrðu samþykktar, væri engin ástæða til að ætla, að forsetinn drægist meira inn í stjórnmáladeilur, því að svo sterkar venjur giltu um beitingu málskots- og synjunarvaldsins. En ég hef bent á og get ekki annað en endurtekið það, að með þjóðkjörnum forseta og okkar lundarfari liggur beint við að álykta, að mjög yrði skorað á forseta af umbjóðendum hans að beita þessu valdi í mörgum dæmum, og þætti mörgum hann illa bregðast, ef hann yrði ekki við því, en öðrum hann misnota vald sitt herfilega, ef hann notaði réttinn. Ég óttast, að synjunarvald í höndum forseta eða málskotsvald með þeim hætti, sem hæstvirtur forsætisráðherra leggur til, yrði til þess, að hann drægist inn í þras og erjur. En að því yrði ekkert gagn. Verður svo hver að hafa sína skoðun.
Það kom fram hjá hæstvirtum forsætisráðherra, að honum þykir kastað nokkurri rýrð á þjóðhöfðingjann, ef honum er ekki ætlað meira málskotsvald en nefndin fylgir. Forsetanum eru ætluð ærin önnur störf, þótt þetta gangi á undan, og það mætti segja mér, að forsetanum tækist betur að halda virðingu sinni og starfsemi og koma fram fyrir hönd allrar þjóðarinnar með því að hafa ekki meiri áhirf á lagasetningu en honum er ætlað í frumvarpinu, eins og það liggur nú fyrir".
"Ég álít málið best leyst með því að breyta ákvæðunum um synjunarvaldið og gera það að málskotsvaldi, eins og er í frumvarpinu sem fyrir liggur. Vænti því, að allar breytingartillögur verði felldar". |
Stjórnarskráin okkar er frá upphafsdögum lýðveldisins árið 1944. Hún var samin af þeim sem þá sátu á þingi.
Dæmi um óvæntar afleiðingar styrjarldar er ungur korpóráll sem lifði af helvítið í skotgröfum Vesturvígstöðva fyrri heimsstyrjaldar. Hann gat sér góðan orðstír í blóðbaðinu, hafði særst lítillega á líkama en var stórskaddaður á sál. Nafn hans var Adolf Hitler. Hann átti sinn þátt í því að það liðu bara 21 ár þar til heimurinn logaði að nýju í styrjaldarátökum. Þau hafa síðan verið kölluð seinni heimsstyrjöldin. Sú styrjöld er mörgum hugleikin, en í raun er fyrri heimsstyrjöldin að ýmsu leyti miklu merkilegri. Því hún markaði á margan hátt mikilvæg tímamót í mannkynssögunni. 
Setninguna má þýða sem: «Herrar mínir, þegar stórskotahríðinni lýkur!». 
